Chinese geneeskunde: vitale substanties

De vitale substanties of basissubstanties zijn in TCM een zeer belangrijk onderdeel van de fysiologie. Naast de vitale substanties qi, Bloed, vloeistoffen, essentie en geest, worden hier ook de begrippen voor- en nahemels en de 3 schatten (san bao) uitgelegd.

De 5 vitale substanties zijn:
  1. Qi,
  2. Essentie (jing),
  3. Bloed (xue),
  4. Vloeistoffen (jin ye),
  5. Geest (shen),

Qi

Wat is qi? Eigenlijk is het met qi net als met dao: het is niet te verwoorden. Qi omvat alles, alles is qi transformatie van qi.

Qi vormt de basis van TCM, de basis van gezondheid en het denken over je gezondheid.

Qi is dus het niets en het niet-niets, het materiŽle en het immateriŽle, de vorm en functie. Maar qi is er ook vůůr materie en niet-materie ontstaan. Het is de energie die yin met yang verbindt, het resultaat van interactie tussen hemel en aarde.

Qi wordt uitgesproken als tsjie, zoals in hatsjie. In woordenboeken vindt men een veelvoud aan betekenissen voor qi: (frisse) lucht, gas, damp; adem; geur; weer of weersinvloeden; manier; geest, aura, spirit; elke van de dynamische fenomenen van het lichaam, die worden beschreven naar de 5 functies van qi (zie verder); kracht; moraal; woede, iemand boos maken, woedend zijn, kwaad worden, beledigen.

De medisch vertaling is vaak vitale energie of levensenergie. Maar ook bepaalde klinische symptomen, zoals gas, worden aangeduid met qi. Belangrijk is dat qi energie is, die zich zowel op fysiek als geestelijk en spiritueel niveau uit. En ook dat qi altijd in beweging is en in verschillende toestanden of vormen verkeert. Daarom is alles qi.

Voor we qi verder beschrijven gaan we eerst naar de basis van het leven, de essentie of jing.

Essentie

Essentie is de vertaling van jing, vanwege de puurheid, de geŽxtraheerde of geraffineerde eigenschappen verkregen uit een verfijningsproces.

Binnen TCM zijn er 3 verschillende definities van essentie:
  1. Voor-hemelse essentie,
  2. Na-hemelse essentie,
  3. Nier essentie.
Voor-hemelse essentie
De voor-hemelse essentie (xian tian zhi jing) wordt gemaakt wanneer de essentie van de vrouw en de essentie van de man samenkomen en versmelten tot nieuwe essentie, de bevruchting. Tijdens de zwangerschap verzorgt de voor-hemelse essentie het embryo of de foetus, waarbij het afhankelijk is van de Nieren van de moeder. Eigenlijk is het embryo alleen voor-hemelse essentie. De voor-hemelse essentie komt dus van de ouders (en van de voorouders, en zo voort) en bepaalt de constitutie en het unieke van een persoon. De voor-hemelse essentie is niet te veranderen na de geboorte, echter het is wel positief te beÔnvloeden. Dit gebeurt door in balans te leven, je goed te voeden en door oefeningen te doen zoals qi gong en tai ji quan.

Na-hemelse essentie
De na-hemelse essentie (hou tian zhi jing) wordt gemaakt uit voedsel, drank en lucht door een proces van verfijning. De na-hemelse essentie verzorgt en vitaliseert de voor-hemelse essentie. Zo wordt duidelijk dat eten, drinken en ademen een belangrijke plaats innemen in de TCM. De term wordt ook wel gebruikt om het verschil tussen voor-hemels en na-hemels duidelijk te maken.

Nier essentie
Nier essentie (shen jing) is essentiŽle energie gevormd uit de synthese van voor-hemelse en na-hemelse essentie. De essentie wordt opgeslagen in de Nieren, vandaar de naam. Het stroomt voornamelijk door de 8 buitengewone (of wonder) meridianen. Het is wellicht duidelijk dat de processen die met essentie te maken hebben, langzame verandering tot gevolg hebben. Essentie heeft een cyclus van 7 of 8 jaar.

Essentie heeft de volgende functies:
  1. Controleert ontwikkeling, groei en voortplanting,
  2. Vormt de basis van Nier qi,
  3. Produceert merg.
Door de controle van ontwikkeling, groei en voortplanting is de essentie de basis van de constitutionele kracht van een persoon. Het bepaalt de ontwikkeling van botten, tanden en hersenen, de groei van haren en seksuele ontwikkeling. Na de pubertijd is essentie de kracht om voort te planten, conceptie en zwangerschap.

Door het produceren van merg, voedt Nier essentie het ruggenmerg en de hersenen en maakt beenmerg, welke de botten vormt; allen buitengewone fu (qi heng zhi fu). Ook wordt via beenmerg bijgedragen aan het maken van Bloed (xue).

Qi als vitale substantie

Hoewel qi als ťťn van de 5 vitale substanties wordt gezien, zijn er meer dan 30 vormen van qi benoemd binnen de geneeskunde, elk met eigen specifieke eigenschappen. Qi als vitale substantie in ons lichaam is het functioneren en heeft de volgende 5 basisfuncties:
  1. Transformatie, de omzetting van voeding en drank naar bruikbare substanties door middel van raffinage,
  2. Transportatie, het bewegen van substanties naar verschillende delen in ons lichaam,
  3. Bescherming, qi beschermt het lichaam,
  4. Verwarming, qi verwarmt het lichaam,
  5. Behouden, qi zorgt ervoor dat onderdelen van het lichaam tegen de zwaartekracht in omhoog gehouden en bij elkaar gehouden worden.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen voor-hemelse qi (xian tian zhi qi) en na-hemelse qi (hou tian zhi qi).

Voor-hemelse qi
Voor-hemelse qi is gekregen van onze ouders, dus aangeboren en bepaalt onze constitutie. Ze is sterk verbonden met voor-hemelse essentie: voor-hemelse qi bestaat uit essentie jing van de ouders en yuan qi, de oorspronkelijke qi of qi van de bron. De voor-hemelse qi is niet te beÔnvloeden anders dan er goed voor te zorgen, bijvoorbeeld door oefeningen als meditatie, tai ji quan of qi gong.

Na-hemelse qi
Na-hemelse qi wordt verkregen uit de essentie van voedsel, drank en lucht, vermengd met voor-hemelse essentie, opgeslagen in de vitale organen. Na-hemelse qi is wel te beÔnvloeden, het is zoiets als dagelijkse qi. Door spaarzaam om te gaan met de na-hemelse energie en in balans te leven, wordt de voor-hemelse energie gekoesterd en verzorgd. Over de vorming van qi later meer.

De verschillende soorten qi zijn:

Yuan qi, oorspronkelijke qi of qi van de bron. De yuan qi is sterk gerelateerd aan essentie, het yange aspect daarvan of ook wel essentie getransformeerd tot qi. Het ontstaat tussen de twee Nieren, in de poort van vitaliteit (ming men). Yuan qi circuleert in de drie warmer, interne organen en meridianen en komt aan de oppervlakte op de yuan of bronpunten. Yuan qi vormt de basis van functionaliteit van de organen, de basis van Nier qi en bevordert de transformatie van qi en Bloed.

Gu qi of voedende qi. Gu qi is de essentie van voedsel, het eerste stadium van vertering als transformatie van voedsel in qi.

Kong qi of adem, lucht. Dit is de energie die je inademt.

Zong qi of verzamelde qi, ook wel voorouderlijke qi of qi van de borstkas genoemd. Zong qi is een bouwstof voor verdere verfijning, verzorgt Hart en Longen, controleert spraak en de kracht van de stem.

Zhen qi of echte qi. Zhen qi is de laatste vorm in de raffinage en transformatie van qi. Het circuleert in de meridianen en verzorgt de organen. De bekende vormen van zhen qi zijn ying qi en wei qi, die als yin-yang paar de mens verzorgen en beschermen.

Wei qi stroomt aan het oppervlak van het lichaam, maar ook aan het oppervlak van de organen om te beschermen. Ook verwarmt en bevochtigt wei qi de huid en poriŽn en reguleert zweten door het openen en sluiten van de poriŽn, onder andere om de temperatuur te regelen. Wei qi is sterk gerelateerd aan de Longen.

Ying qi is voedende of verzorgende qi. Ying qi circuleert in de bloedvaten en meridianen. Het verzorgt het hele lichaam en is sterk gerelateerd aan Bloed (xue). Ying qi wordt geactiveerd bij acupunctuur.

Meridiaan qi is een term om de transporterende functie in de meridianen en bloedvaten aan te duiden: het bewegen van qi en Bloed. Het is de samenwerking van yuan qi, zong qi, wei qi en ying qi. De continue stroom door het lichaam balanseert yin en yang; qi, Bloed en vloeistoffen; verzorging en bescherming.

Bloed

Bloed (xue) is een concept dat ruimer is dan onze voorstelling van de rode vloeistof die door onze anderen stroomt en het hart doet kloppen. Bloed is een meer substantiŽle vorm van qi en heeft de volgende functies:
  1. Circuleert door het lichaam,
  2. Verzorgt en voedt het lichaam,
  3. Bevochtigt het lichaam,
  4. Vormt de (materiŽle) basis van de geest.
De belangrijkste functie is de verzorgende functie van bloed. Het vult de functies van qi aan en stroomt met qi door het gehele lichaam: alle delen van het lichaam zijn afhankelijk van bloed voor verzorging.

Vloeistoffen

De vloeistoffen (jin ye) vormen al het vocht in het lichaam en voorkomt uitdrogen. Vocht stroomt door het lichaam en vocht wordt uitgescheiden, zoals zweet, speeksel, maagsappen, urine, tranen, mucus, oorsmeer, et cetera. In TCM worden er 2 termen gebruikt: vloeistoffen (jin) en humor (ye). De jin vloeistoffen zijn de lichtere, dunnere, minder visceuze vloeistoffen en het humorale (ye) lichaamsvocht is het zwaardere, dikkere en meer visceuze vocht.

De belangrijkste functies van de vloeistoffen zijn:
  1. Het bevochtigen van de organen, zintuigen, spieren, huid en haar,
  2. Het smeren van gewrichten,
  3. Het verzorgen van de hersenen, merg en botten (buitengewone fu).
Jin vloeistoffen stromen relatief gemakkelijk met (wei) qi mee aan het oppervlak van het lichaam. Ze bevochtigen de zintuigen, spieren, huid en haren en worden uitgscheiden als zweet, urine, tranen, speeksel en mucus (snot). De jin vloeistoffen stromen met het bloed mee, verdunnen het om verstopping te voorkomen.
De humorale vloeistoffen stromen trager en circuleren met (ying) qi mee in het binnenste van het lichaam. Ze smeren de gewrichten, verzorgen het ruggenmerg, de hersenen en beenmerg, maar zijn ook betrokken bij het bevochtigen van de huid.

Ondanks het onderscheid tussen jin en ye vloeistoffen zijn ze ťťn en kunnen ze in elkaar overgaan. De vorming van jin ye is vergelijkbaar met de vorming van qi en bloed uit eten en drinken.

Geest

De geest is een slechte vertaling van shen. Letterlijk zou het "dat wat uit de hemel valt en door het lichaam gaat" betekenen. Shen wordt ook vertaald met bewustzijn, bezieling of mentale activiteiten als herinneren, denken en emoties ervaren. De geest is eigenlijk de kwaliteit en beweging van qi en bloed in het Hart orgaan, het totaal van mentale activiteiten van de vitale organen (zang).

De drie schatten

De 3 schatten (san bao) vormen een concept, dat abstract en spiritueel het mens-zijn beschrijft. De 3 schatten vormen de constitutie, de fysische en psychologische basis van een persoon. De theorie van de 3 schatten is abstracter in tegenstelling tot de relatief concrete en klinische 5 basissubstanties.

De 3 schatten zijn essentie (jing), qi en geest (shen). De essentie is de bron, qi de mogelijkheid (functie) tot beweging en manifestatie, en de geest is het bewustzijn, de levenskracht.

Uit de onderlinge interactie van essentie en qi ontstaat de geest. Omdat de essentie is geworteld in het voor-hemelse, is de geest ook mede bepaald door het voor-hemelse (de ouders). De na-hemelse qi gaat na de geboorte de geest mede vormen via de na-hemelse essentie, verworven uit voeding. De gelijke oorsprong van de geest en de essentie laat zien dat TCM geen onderscheid maakt tussen lichaam en geest. Wanneer de essentie sterk en overvloedig is, is er een heldere en scherpe geest. Wanneer de geest goed werkt, kan de essentie gekoesterd en verzorgd worden.
Chinese geneeskunde: vitale substanties

De vitale substanties of basissubstanties zijn in TCM een zeer belangrijk onderdeel van de fysiologie. Naast de vitale substanties qi, Bloed, vloeistoffen, essentie en geest, worden hier ook de begrippen voor- en nahemels en de 3 schatten (san bao) uitgelegd.

De 5 vitale substanties zijn:
  1. Qi,
  2. Essentie (jing),
  3. Bloed (xue),
  4. Vloeistoffen (jin ye),
  5. Geest (shen),

Qi

Wat is qi? Eigenlijk is het met qi net als met dao: het is niet te verwoorden. Qi omvat alles, alles is qi transformatie van qi.

Qi vormt de basis van TCM, de basis van gezondheid en het denken over je gezondheid.

Qi is dus het niets en het niet-niets, het materiŽle en het immateriŽle, de vorm en functie. Maar qi is er ook vůůr materie en niet-materie ontstaan. Het is de energie die yin met yang verbindt, het resultaat van interactie tussen hemel en aarde.

Qi wordt uitgesproken als tsjie, zoals in hatsjie. In woordenboeken vindt men een veelvoud aan betekenissen voor qi: (frisse) lucht, gas, damp; adem; geur; weer of weersinvloeden; manier; geest, aura, spirit; elke van de dynamische fenomenen van het lichaam, die worden beschreven naar de 5 functies van qi (zie verder); kracht; moraal; woede, iemand boos maken, woedend zijn, kwaad worden, beledigen.

De medisch vertaling is vaak vitale energie of levensenergie. Maar ook bepaalde klinische symptomen, zoals gas, worden aangeduid met qi. Belangrijk is dat qi energie is, die zich zowel op fysiek als geestelijk en spiritueel niveau uit. En ook dat qi altijd in beweging is en in verschillende toestanden of vormen verkeert. Daarom is alles qi.

Voor we qi verder beschrijven gaan we eerst naar de basis van het leven, de essentie of jing.

Essentie

Essentie is de vertaling van jing, vanwege de puurheid, de geŽxtraheerde of geraffineerde eigenschappen verkregen uit een verfijningsproces.

Binnen TCM zijn er 3 verschillende definities van essentie:
  1. Voor-hemelse essentie,
  2. Na-hemelse essentie,
  3. Nier essentie.
Voor-hemelse essentie
De voor-hemelse essentie (xian tian zhi jing) wordt gemaakt wanneer de essentie van de vrouw en de essentie van de man samenkomen en versmelten tot nieuwe essentie, de bevruchting. Tijdens de zwangerschap verzorgt de voor-hemelse essentie het embryo of de foetus, waarbij het afhankelijk is van de Nieren van de moeder. Eigenlijk is het embryo alleen voor-hemelse essentie. De voor-hemelse essentie komt dus van de ouders (en van de voorouders, en zo voort) en bepaalt de constitutie en het unieke van een persoon. De voor-hemelse essentie is niet te veranderen na de geboorte, echter het is wel positief te beÔnvloeden. Dit gebeurt door in balans te leven, je goed te voeden en door oefeningen te doen zoals qi gong en tai ji quan.

Na-hemelse essentie
De na-hemelse essentie (hou tian zhi jing) wordt gemaakt uit voedsel, drank en lucht door een proces van verfijning. De na-hemelse essentie verzorgt en vitaliseert de voor-hemelse essentie. Zo wordt duidelijk dat eten, drinken en ademen een belangrijke plaats innemen in de TCM. De term wordt ook wel gebruikt om het verschil tussen voor-hemels en na-hemels duidelijk te maken.

Nier essentie
Nier essentie (shen jing) is essentiŽle energie gevormd uit de synthese van voor-hemelse en na-hemelse essentie. De essentie wordt opgeslagen in de Nieren, vandaar de naam. Het stroomt voornamelijk door de 8 buitengewone (of wonder) meridianen. Het is wellicht duidelijk dat de processen die met essentie te maken hebben, langzame verandering tot gevolg hebben. Essentie heeft een cyclus van 7 of 8 jaar.

Essentie heeft de volgende functies:
  1. Controleert ontwikkeling, groei en voortplanting,
  2. Vormt de basis van Nier qi,
  3. Produceert merg.
Door de controle van ontwikkeling, groei en voortplanting is de essentie de basis van de constitutionele kracht van een persoon. Het bepaalt de ontwikkeling van botten, tanden en hersenen, de groei van haren en seksuele ontwikkeling. Na de pubertijd is essentie de kracht om voort te planten, conceptie en zwangerschap.

Door het produceren van merg, voedt Nier essentie het ruggenmerg en de hersenen en maakt beenmerg, welke de botten vormt; allen buitengewone fu (qi heng zhi fu). Ook wordt via beenmerg bijgedragen aan het maken van Bloed (xue).

Qi als vitale substantie

Hoewel qi als ťťn van de 5 vitale substanties wordt gezien, zijn er meer dan 30 vormen van qi benoemd binnen de geneeskunde, elk met eigen specifieke eigenschappen. Qi als vitale substantie in ons lichaam is het functioneren en heeft de volgende 5 basisfuncties:
  1. Transformatie, de omzetting van voeding en drank naar bruikbare substanties door middel van raffinage,
  2. Transportatie, het bewegen van substanties naar verschillende delen in ons lichaam,
  3. Bescherming, qi beschermt het lichaam,
  4. Verwarming, qi verwarmt het lichaam,
  5. Behouden, qi zorgt ervoor dat onderdelen van het lichaam tegen de zwaartekracht in omhoog gehouden en bij elkaar gehouden worden.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen voor-hemelse qi (xian tian zhi qi) en na-hemelse qi (hou tian zhi qi).

Voor-hemelse qi
Voor-hemelse qi is gekregen van onze ouders, dus aangeboren en bepaalt onze constitutie. Ze is sterk verbonden met voor-hemelse essentie: voor-hemelse qi bestaat uit essentie jing van de ouders en yuan qi, de oorspronkelijke qi of qi van de bron. De voor-hemelse qi is niet te beÔnvloeden anders dan er goed voor te zorgen, bijvoorbeeld door oefeningen als meditatie, tai ji quan of qi gong.

Na-hemelse qi
Na-hemelse qi wordt verkregen uit de essentie van voedsel, drank en lucht, vermengd met voor-hemelse essentie, opgeslagen in de vitale organen. Na-hemelse qi is wel te beÔnvloeden, het is zoiets als dagelijkse qi. Door spaarzaam om te gaan met de na-hemelse energie en in balans te leven, wordt de voor-hemelse energie gekoesterd en verzorgd. Over de vorming van qi later meer.

De verschillende soorten qi zijn:

Yuan qi, oorspronkelijke qi of qi van de bron. De yuan qi is sterk gerelateerd aan essentie, het yange aspect daarvan of ook wel essentie getransformeerd tot qi. Het ontstaat tussen de twee Nieren, in de poort van vitaliteit (ming men). Yuan qi circuleert in de drie warmer, interne organen en meridianen en komt aan de oppervlakte op de yuan of bronpunten. Yuan qi vormt de basis van functionaliteit van de organen, de basis van Nier qi en bevordert de transformatie van qi en Bloed.

Gu qi of voedende qi. Gu qi is de essentie van voedsel, het eerste stadium van vertering als transformatie van voedsel in qi.

Kong qi of adem, lucht. Dit is de energie die je inademt.

Zong qi of verzamelde qi, ook wel voorouderlijke qi of qi van de borstkas genoemd. Zong qi is een bouwstof voor verdere verfijning, verzorgt Hart en Longen, controleert spraak en de kracht van de stem.

Zhen qi of echte qi. Zhen qi is de laatste vorm in de raffinage en transformatie van qi. Het circuleert in de meridianen en verzorgt de organen. De bekende vormen van zhen qi zijn ying qi en wei qi, die als yin-yang paar de mens verzorgen en beschermen.

Wei qi stroomt aan het oppervlak van het lichaam, maar ook aan het oppervlak van de organen om te beschermen. Ook verwarmt en bevochtigt wei qi de huid en poriŽn en reguleert zweten door het openen en sluiten van de poriŽn, onder andere om de temperatuur te regelen. Wei qi is sterk gerelateerd aan de Longen.

Ying qi is voedende of verzorgende qi. Ying qi circuleert in de bloedvaten en meridianen. Het verzorgt het hele lichaam en is sterk gerelateerd aan Bloed (xue). Ying qi wordt geactiveerd bij acupunctuur.

Meridiaan qi is een term om de transporterende functie in de meridianen en bloedvaten aan te duiden: het bewegen van qi en Bloed. Het is de samenwerking van yuan qi, zong qi, wei qi en ying qi. De continue stroom door het lichaam balanseert yin en yang; qi, Bloed en vloeistoffen; verzorging en bescherming.

Bloed

Bloed (xue) is een concept dat ruimer is dan onze voorstelling van de rode vloeistof die door onze anderen stroomt en het hart doet kloppen. Bloed is een meer substantiŽle vorm van qi en heeft de volgende functies:
  1. Circuleert door het lichaam,
  2. Verzorgt en voedt het lichaam,
  3. Bevochtigt het lichaam,
  4. Vormt de (materiŽle) basis van de geest.
De belangrijkste functie is de verzorgende functie van bloed. Het vult de functies van qi aan en stroomt met qi door het gehele lichaam: alle delen van het lichaam zijn afhankelijk van bloed voor verzorging.

Vloeistoffen

De vloeistoffen (jin ye) vormen al het vocht in het lichaam en voorkomt uitdrogen. Vocht stroomt door het lichaam en vocht wordt uitgescheiden, zoals zweet, speeksel, maagsappen, urine, tranen, mucus, oorsmeer, et cetera. In TCM worden er 2 termen gebruikt: vloeistoffen (jin) en humor (ye). De jin vloeistoffen zijn de lichtere, dunnere, minder visceuze vloeistoffen en het humorale (ye) lichaamsvocht is het zwaardere, dikkere en meer visceuze vocht.

De belangrijkste functies van de vloeistoffen zijn:
  1. Het bevochtigen van de organen, zintuigen, spieren, huid en haar,
  2. Het smeren van gewrichten,
  3. Het verzorgen van de hersenen, merg en botten (buitengewone fu).
Jin vloeistoffen stromen relatief gemakkelijk met (wei) qi mee aan het oppervlak van het lichaam. Ze bevochtigen de zintuigen, spieren, huid en haren en worden uitgscheiden als zweet, urine, tranen, speeksel en mucus (snot). De jin vloeistoffen stromen met het bloed mee, verdunnen het om verstopping te voorkomen.
De humorale vloeistoffen stromen trager en circuleren met (ying) qi mee in het binnenste van het lichaam. Ze smeren de gewrichten, verzorgen het ruggenmerg, de hersenen en beenmerg, maar zijn ook betrokken bij het bevochtigen van de huid.

Ondanks het onderscheid tussen jin en ye vloeistoffen zijn ze ťťn en kunnen ze in elkaar overgaan. De vorming van jin ye is vergelijkbaar met de vorming van qi en bloed uit eten en drinken.

Geest

De geest is een slechte vertaling van shen. Letterlijk zou het "dat wat uit de hemel valt en door het lichaam gaat" betekenen. Shen wordt ook vertaald met bewustzijn, bezieling of mentale activiteiten als herinneren, denken en emoties ervaren. De geest is eigenlijk de kwaliteit en beweging van qi en bloed in het Hart orgaan, het totaal van mentale activiteiten van de vitale organen (zang).

De drie schatten

De 3 schatten (san bao) vormen een concept, dat abstract en spiritueel het mens-zijn beschrijft. De 3 schatten vormen de constitutie, de fysische en psychologische basis van een persoon. De theorie van de 3 schatten is abstracter in tegenstelling tot de relatief concrete en klinische 5 basissubstanties.

De 3 schatten zijn essentie (jing), qi en geest (shen). De essentie is de bron, qi de mogelijkheid (functie) tot beweging en manifestatie, en de geest is het bewustzijn, de levenskracht.

Uit de onderlinge interactie van essentie en qi ontstaat de geest. Omdat de essentie is geworteld in het voor-hemelse, is de geest ook mede bepaald door het voor-hemelse (de ouders). De na-hemelse qi gaat na de geboorte de geest mede vormen via de na-hemelse essentie, verworven uit voeding. De gelijke oorsprong van de geest en de essentie laat zien dat TCM geen onderscheid maakt tussen lichaam en geest. Wanneer de essentie sterk en overvloedig is, is er een heldere en scherpe geest. Wanneer de geest goed werkt, kan de essentie gekoesterd en verzorgd worden.

©Stefan van der Sanden, 2019-06-18
http://www.krachtigekruiden.nl