Chinese geneeskunde: vijf fasen

Wu xing, de vijf fasen is, net als yang en yin, een theorie van fenomenen en onderlinge relaties. De Chinese filosofie van geneeskunde ziet alle fenomenen als het product van de beweging en verandering van vijf fasen in een cyclus: hout, vuur, aarde, metaal en water. Deze vijf stellen kwaliteiten of aspecten voor die onderling gerelateerd zijn aan elkaar. Andere groepen van vijf fenomenen of eigenschappen met dezelfde relatie behoren ook tot wu xing. Correspondentie duidt op een verband van gebeurtenissen ongeacht de verbinding in tijd en ruimte. Deze verbinding is in qi, wat als een medium voor manifestatie van fenomenen gezien kan worden.

De theorie van de vijf fasen wordt gezien als het eind van het sjamanisme en het begin van de wetenschappelijke ontwikkeling van TCM. De bovennatuurlijke oorzaak van ziekte werd vervangen door patronen die ook in de natuur gevonden werden. De vijf fasen worden gebruik in de diagnostiek en in therapie.

Etiologie
Wu is het telwoord vijf en xing is vertaald met bewegen, beweging. Vaak wordt ook vijf elementen gebruikt, echter xing is geen element in de betekenis van bouwsteen. Andere vertalingen van xing zijn verwant aan beweging: wandelen, reizen, doen en uitvoeren. Vanwege de relatie met beweging in een cyclus is de vertaling fase als onderdeel van de cyclus juist.

De vijf fasen als fenomenen van natuur en mens

De vijf fasen zijn verbonden met de natuurlijke fenomenen en met het menselijk lichaam.
Natuurlijke fenomenen zijn kwaliteiten als van water, vuur, aarde, metaal en hout, maar ook seizoenen, klimaten, richtingen en stadia van ontwikkeling. Daarnaast is er een relatie met kleur, geur en smaak. Met dieren, granen en planeten.
Het menselijk lichaam is gerelateerd aan de vijf fase via de organen, zintuigen, weefsels, emoties en vloeistoffen.

Hout
Hout is het buigende en strekkende. Het groeit omhoog en verspreidt zich naar buiten. Het is groei, opwaartse beweging en ongeremdheid. Het is gerelateerd aan de lente, de tijd van groei aan het begin van de cyclus van de seizoenen. Het is gerelateerd aan het Oosten, daar waar de zon opkomt en aan de kleur groen van nieuwe blaadjes en de smaak zuur van onrijp fruit.

De Lever en Galblaas zijn gerelateerd aan de hout fase. De Lever controleert de beweging van qi door het lichaam, het spreidt qi zoals een boom haar takken verspreidt. De Lever ordent in de uithoeken, aldus de nei jing. Lever yang stijgt net als jonge planten ontspruiten in de lente.

Vuur
Vuur is het opwaarts vlammende. Het is heet en beweegt omhoog. Het is gerelateerd aan de zomer, wanneer de hitte van zon piekt en met het Zuiden, waar de zon staat op haar hoogtepunt. Het is gerelateerd aan de kleur rood en de smaak is bitter.

Het Hart en de Dunne Darm horen bij de vuur fase. Het Hart stuwt qi en bloed door de aderen om het lichaam te verzorgen. Het is als een vuur dat het lichaam verwarmt, zoals de nazomer de natuur laat groeien.

Aarde
Aarde is zaaien en oogsten en staat voor het planten en binnenhalen van de oogst en het voortbrengen van de dingen. Het is gerelateerd aan de late zomer, wanneer de zomerhitte de oogst rijpt. Dit is het seizoen tussen zomer en herfst en heeft een centrale positie. De aarde is geel(-bruin) van kleur en de smaak is het zoete van rijp fruit.

De Milt is gerelateerd aan de aarde fase en heeft als functie bouwstoffen uit voeding te halen. Dit wordt traditioneel aangeduid met "het transporteren en transformeren van de essentie van granen en water". De aarde fase staat voor de bron van qi en bloed welke het lichaam verzorgen en voeden, zoals de planten gevoed worden uit de aarde.

Metaal
Metaal is het veranderen met kwaliteiten als zuiveren, elimineren en hervormen. Metaal kan vormgegeven worden en verharden. Met metaal kan de mens oogsten en dieren slachten, om te overleven. Het doden en zuiveren gebeurt ook bij de eerste vorst in de herfst. Metaal is gerelateerd aan het Westen, waar de zon ondergaat en de woestijnen rijk zijn aan metaalerts, en met de witte kleur van zand en vorst en de smaak van scherpe-ruikende substanties die zuiveren.

De Long en Dikke Darm zijn verbonden met de metaal fase. De Long haalt verse adem binnen en heeft de functie van het veranderen van de vloeistoffen in bloed. De Long heeft ook de functie van het dalen van de vloeistoffen naar de Nier en Blaas en is daarmee verantwoordelijk voor het zuiveren en elimineren van vloeistoffen (urine). Daarom heeft de Long dezelfde werking als de zuiverende vorst in de herfst.

Water
Water is bevochtigend en daalt af naar laag gelegen plaatsen en geeft koude. Water is gerelateerd aan de winter, het seizoen waarin de natuur zich spaart voor de volgende cyclus. Water is gerelateerd aan het Noorden, waar de zon niet komt en met het zwarte van de nacht en met de zoute smaak van zeewater.

De water fase is gerelateerd aan de Nier en Blaas. De Nier zit laag en hierheen stromen de vloeistoffen in het lichaam. Ook slaat de Nier essentie (jing) op, zoals de natuur zichzelf beschermt en bewaart in de winter.

De vijf fasen en hun onderlinge relaties

Er zijn vier belangrijke onderlinge relaties of volgordes tussen de vijf fasen. De eerste twee zijn fysiologisch en de laatste twee pathologisch van natuur.

  1. Elkaar scheppend: xiang sheng. De volgorde waarin de vijf fasen en hun fenomenen een verzorgend effect op elkaar hebben, elkaar voortbrengen. Het natuurlijk verloop van het ontstaan, groeien, ontwikkelingen en teruggaan naar dao van de dingen. Zo gaat lente (hout) over in zomer (vuur) en zomer over in nazomer (aarde). De nazomer transformeert in herfst (metaal) en herfst gaat over in winter (water), welke weer overgaat in de lente. Dit is ook benoemd als de moeder die het kind voedt.
  2. Elkaar controlerend: xiang ke. De volgorde waarin de vijf fasen elkaar in bedwang houden, controleren zodat een fase niet excessief wordt. Hout controleert aarde als een wortel in de grond. Aarde controleert water als een dam. Water controleert vuur door te blussen. Vuur controleert metaal en doet het smelten. Metaal controleert hout als een kapmes. Dit is ook benoemd als de grootmoeder die het kind opvoedt.
  3. Rebellerende of beledigende volgorde: xiang wu. In deze pathologische volgorde is een fase disproportioneel sterk en rebelleert tegen de fase die gewoonlijk controlerend is. Hout rebelleert tegen metaal, bijvoorbeeld een vastzittende borstkas bij spanning met piepend ademhalen.
  4. Overcontrolerende volgorde: xiang cheng. Hier is er een abnormale sterke controle, waarbij een fase relatief zwak is. Bijvoorbeeld als aarde zwak is, kan hout overcontroleren en aarde verder verzwakken. Dan ontstaan bijvoorbeeld hikken, boeren, zure oprispingen, overgeven. Vaak wordt hiervoor de term hout-valt-aarde-aan voor gebruikt.

Overzichtstabellen

De vijf fasen in de natuur.

Element

Hout Vuur Aarde Metaal Water

Seizoen

Lente Zomer Nazomer Herfst Winter

Klimaat

Wind Hitte Vocht Droogte Koude

Tijd

Ochtend Voormiddag Namiddag Schemering Nacht

Planeten

Jupiter Mars Saturnus Venus Mercurius

Kracht

Expanderend Voltooiend Transformerend Samentrekkend Versterken

Geluid

Dreunend Bulderend Zoemend Krakend Zuigend

Richting

Oost Zuid Centrum West Noord

Ontwikkeling

Geboorte Groei Transformatie Terugtrekking Opslag

Levensfase

Geboorte Kindertijd Volwassenheid Ouderdom Dood

Kleur

Groen-blauw Rood Geel Wit Zwart

Geur

Ranzig Verbrand, bijtend Zoet, aromatisch Sterk, scherp, visachtig Verrot

Smaak

Zuur Bitter Zoet Scherp, pittig Zout

Dieren

Vissen Vogels Mens Zoogdieren Schelpdieren

Voeding

Tarwe Bonen Rijst Hennep Gierst


De vijf fasen in de mens.

Element

Hout Vuur Aarde Metaal Water

Yinne orgaan

Lever Hart Milt Long Nier

Yange orgaan

Galblaas Dunne darm Maag Dikke darm Blaas

Bewustzijn

Actief Bovenzintuiglijk Passief Subliminaal Primair

Motivatie

Zich dienen Zich buitenlaten Aarden, zich vestigen Zich DefiniŽren Behouden

Kenmerk

Emotie IntuÔtie Empatisch Deducerend Instinct

Activiteit

Uitvoeren Aanvoelen Opnemen Analyseren Aftasten

Emotie

Woede Vreugde Piekeren Zorgen, verdriet Angst

Toestand

Geprikkeld Opgewonden Kalm Geremd Terug-getrokken

Stemgeluid

Schreeuwen Lachen Zingen Weeklagen Kermen, grommen

Balans

Geduld Wijsheid, concentratie Geven Daadkracht Moraal

Uiterlijk

Nagels Gelaat Lippen Lichaamshaar Hoofdhaar

Vloeistof

Tranen Zweet Kwijl Snot Speeksel, seksuele sappen

Substantie

Voedingrijk bloed Zuurstofrijk bloed Chijm, chijl Lymfe Ruggenmerg vloeistof

Weefsel

Pezen Bloedvaten Spieren Huid, poriŽn Botten
Zenuwen Slagaderen Bindweefsel, vet Aderen Merg, hersenen
Nagels Uitwendig oor Mond, lippen Lymfvaten Geslachts organen
Chinese geneeskunde: vijf fasen

Wu xing, de vijf fasen is, net als yang en yin, een theorie van fenomenen en onderlinge relaties. De Chinese filosofie van geneeskunde ziet alle fenomenen als het product van de beweging en verandering van vijf fasen in een cyclus: hout, vuur, aarde, metaal en water. Deze vijf stellen kwaliteiten of aspecten voor die onderling gerelateerd zijn aan elkaar. Andere groepen van vijf fenomenen of eigenschappen met dezelfde relatie behoren ook tot wu xing. Correspondentie duidt op een verband van gebeurtenissen ongeacht de verbinding in tijd en ruimte. Deze verbinding is in qi, wat als een medium voor manifestatie van fenomenen gezien kan worden.

De theorie van de vijf fasen wordt gezien als het eind van het sjamanisme en het begin van de wetenschappelijke ontwikkeling van TCM. De bovennatuurlijke oorzaak van ziekte werd vervangen door patronen die ook in de natuur gevonden werden. De vijf fasen worden gebruik in de diagnostiek en in therapie.

Etiologie
Wu is het telwoord vijf en xing is vertaald met bewegen, beweging. Vaak wordt ook vijf elementen gebruikt, echter xing is geen element in de betekenis van bouwsteen. Andere vertalingen van xing zijn verwant aan beweging: wandelen, reizen, doen en uitvoeren. Vanwege de relatie met beweging in een cyclus is de vertaling fase als onderdeel van de cyclus juist.

De vijf fasen als fenomenen van natuur en mens

De vijf fasen zijn verbonden met de natuurlijke fenomenen en met het menselijk lichaam.
Natuurlijke fenomenen zijn kwaliteiten als van water, vuur, aarde, metaal en hout, maar ook seizoenen, klimaten, richtingen en stadia van ontwikkeling. Daarnaast is er een relatie met kleur, geur en smaak. Met dieren, granen en planeten.
Het menselijk lichaam is gerelateerd aan de vijf fase via de organen, zintuigen, weefsels, emoties en vloeistoffen.

Hout
Hout is het buigende en strekkende. Het groeit omhoog en verspreidt zich naar buiten. Het is groei, opwaartse beweging en ongeremdheid. Het is gerelateerd aan de lente, de tijd van groei aan het begin van de cyclus van de seizoenen. Het is gerelateerd aan het Oosten, daar waar de zon opkomt en aan de kleur groen van nieuwe blaadjes en de smaak zuur van onrijp fruit.

De Lever en Galblaas zijn gerelateerd aan de hout fase. De Lever controleert de beweging van qi door het lichaam, het spreidt qi zoals een boom haar takken verspreidt. De Lever ordent in de uithoeken, aldus de nei jing. Lever yang stijgt net als jonge planten ontspruiten in de lente.

Vuur
Vuur is het opwaarts vlammende. Het is heet en beweegt omhoog. Het is gerelateerd aan de zomer, wanneer de hitte van zon piekt en met het Zuiden, waar de zon staat op haar hoogtepunt. Het is gerelateerd aan de kleur rood en de smaak is bitter.

Het Hart en de Dunne Darm horen bij de vuur fase. Het Hart stuwt qi en bloed door de aderen om het lichaam te verzorgen. Het is als een vuur dat het lichaam verwarmt, zoals de nazomer de natuur laat groeien.

Aarde
Aarde is zaaien en oogsten en staat voor het planten en binnenhalen van de oogst en het voortbrengen van de dingen. Het is gerelateerd aan de late zomer, wanneer de zomerhitte de oogst rijpt. Dit is het seizoen tussen zomer en herfst en heeft een centrale positie. De aarde is geel(-bruin) van kleur en de smaak is het zoete van rijp fruit.

De Milt is gerelateerd aan de aarde fase en heeft als functie bouwstoffen uit voeding te halen. Dit wordt traditioneel aangeduid met "het transporteren en transformeren van de essentie van granen en water". De aarde fase staat voor de bron van qi en bloed welke het lichaam verzorgen en voeden, zoals de planten gevoed worden uit de aarde.

Metaal
Metaal is het veranderen met kwaliteiten als zuiveren, elimineren en hervormen. Metaal kan vormgegeven worden en verharden. Met metaal kan de mens oogsten en dieren slachten, om te overleven. Het doden en zuiveren gebeurt ook bij de eerste vorst in de herfst. Metaal is gerelateerd aan het Westen, waar de zon ondergaat en de woestijnen rijk zijn aan metaalerts, en met de witte kleur van zand en vorst en de smaak van scherpe-ruikende substanties die zuiveren.

De Long en Dikke Darm zijn verbonden met de metaal fase. De Long haalt verse adem binnen en heeft de functie van het veranderen van de vloeistoffen in bloed. De Long heeft ook de functie van het dalen van de vloeistoffen naar de Nier en Blaas en is daarmee verantwoordelijk voor het zuiveren en elimineren van vloeistoffen (urine). Daarom heeft de Long dezelfde werking als de zuiverende vorst in de herfst.

Water
Water is bevochtigend en daalt af naar laag gelegen plaatsen en geeft koude. Water is gerelateerd aan de winter, het seizoen waarin de natuur zich spaart voor de volgende cyclus. Water is gerelateerd aan het Noorden, waar de zon niet komt en met het zwarte van de nacht en met de zoute smaak van zeewater.

De water fase is gerelateerd aan de Nier en Blaas. De Nier zit laag en hierheen stromen de vloeistoffen in het lichaam. Ook slaat de Nier essentie (jing) op, zoals de natuur zichzelf beschermt en bewaart in de winter.

De vijf fasen en hun onderlinge relaties

Er zijn vier belangrijke onderlinge relaties of volgordes tussen de vijf fasen. De eerste twee zijn fysiologisch en de laatste twee pathologisch van natuur.

  1. Elkaar scheppend: xiang sheng. De volgorde waarin de vijf fasen en hun fenomenen een verzorgend effect op elkaar hebben, elkaar voortbrengen. Het natuurlijk verloop van het ontstaan, groeien, ontwikkelingen en teruggaan naar dao van de dingen. Zo gaat lente (hout) over in zomer (vuur) en zomer over in nazomer (aarde). De nazomer transformeert in herfst (metaal) en herfst gaat over in winter (water), welke weer overgaat in de lente. Dit is ook benoemd als de moeder die het kind voedt.
  2. Elkaar controlerend: xiang ke. De volgorde waarin de vijf fasen elkaar in bedwang houden, controleren zodat een fase niet excessief wordt. Hout controleert aarde als een wortel in de grond. Aarde controleert water als een dam. Water controleert vuur door te blussen. Vuur controleert metaal en doet het smelten. Metaal controleert hout als een kapmes. Dit is ook benoemd als de grootmoeder die het kind opvoedt.
  3. Rebellerende of beledigende volgorde: xiang wu. In deze pathologische volgorde is een fase disproportioneel sterk en rebelleert tegen de fase die gewoonlijk controlerend is. Hout rebelleert tegen metaal, bijvoorbeeld een vastzittende borstkas bij spanning met piepend ademhalen.
  4. Overcontrolerende volgorde: xiang cheng. Hier is er een abnormale sterke controle, waarbij een fase relatief zwak is. Bijvoorbeeld als aarde zwak is, kan hout overcontroleren en aarde verder verzwakken. Dan ontstaan bijvoorbeeld hikken, boeren, zure oprispingen, overgeven. Vaak wordt hiervoor de term hout-valt-aarde-aan voor gebruikt.

Overzichtstabellen

De vijf fasen in de natuur.

Element

Hout Vuur Aarde Metaal Water

Seizoen

Lente Zomer Nazomer Herfst Winter

Klimaat

Wind Hitte Vocht Droogte Koude

Tijd

Ochtend Voormiddag Namiddag Schemering Nacht

Planeten

Jupiter Mars Saturnus Venus Mercurius

Kracht

Expanderend Voltooiend Transformerend Samentrekkend Versterken

Geluid

Dreunend Bulderend Zoemend Krakend Zuigend

Richting

Oost Zuid Centrum West Noord

Ontwikkeling

Geboorte Groei Transformatie Terugtrekking Opslag

Levensfase

Geboorte Kindertijd Volwassenheid Ouderdom Dood

Kleur

Groen-blauw Rood Geel Wit Zwart

Geur

Ranzig Verbrand, bijtend Zoet, aromatisch Sterk, scherp, visachtig Verrot

Smaak

Zuur Bitter Zoet Scherp, pittig Zout

Dieren

Vissen Vogels Mens Zoogdieren Schelpdieren

Voeding

Tarwe Bonen Rijst Hennep Gierst


De vijf fasen in de mens.

Element

Hout Vuur Aarde Metaal Water

Yinne orgaan

Lever Hart Milt Long Nier

Yange orgaan

Galblaas Dunne darm Maag Dikke darm Blaas

Bewustzijn

Actief Bovenzintuiglijk Passief Subliminaal Primair

Motivatie

Zich dienen Zich buitenlaten Aarden, zich vestigen Zich DefiniŽren Behouden

Kenmerk

Emotie IntuÔtie Empatisch Deducerend Instinct

Activiteit

Uitvoeren Aanvoelen Opnemen Analyseren Aftasten

Emotie

Woede Vreugde Piekeren Zorgen, verdriet Angst

Toestand

Geprikkeld Opgewonden Kalm Geremd Terug-getrokken

Stemgeluid

Schreeuwen Lachen Zingen Weeklagen Kermen, grommen

Balans

Geduld Wijsheid, concentratie Geven Daadkracht Moraal

Uiterlijk

Nagels Gelaat Lippen Lichaamshaar Hoofdhaar

Vloeistof

Tranen Zweet Kwijl Snot Speeksel, seksuele sappen

Substantie

Voedingrijk bloed Zuurstofrijk bloed Chijm, chijl Lymfe Ruggenmerg vloeistof

Weefsel

Pezen Bloedvaten Spieren Huid, poriŽn Botten
Zenuwen Slagaderen Bindweefsel, vet Aderen Merg, hersenen
Nagels Uitwendig oor Mond, lippen Lymfvaten Geslachts organen

©Stefan van der Sanden, 2019-06-18
http://www.krachtigekruiden.nl